Het transgenderbeleid van FIDE: waarom zelfs de schaakbond de vrouwencategorie moest afbakenen

Het FIDE transgenderbeleid voor het schaken verraste in augustus 2023 zelfs mensen die het sportdebat op de voet volgen. Achter een schaakbord telt geen spierkracht, geen longinhoud en geen explosiviteit: er is geen fysiek voordeel te verdedigen. Toch besloot de internationale schaakbond dat transvrouwen voorlopig niet mogen meedoen aan officiële toernooien voor vrouwen. Juist die schijnbaar vreemde eend legt bloot waar een aparte vrouwencategorie in de sport eigenlijk voor bedoeld is.

Wat FIDE in augustus 2023 vastlegde

FIDE, de wereldschaakbond die in 1924 werd opgericht en ruim tweehonderd nationale federaties verenigt, publiceerde in augustus 2023 een set regels onder de naam Regulations for the Recognition of Transgender Players. Ze werden opgenomen in het FIDE-handboek en gelden voor toernooien die onder de vlag van de wereldbond worden gespeeld. De kern is kort samen te vatten: wie in de FIDE-administratie als man staat geregistreerd en officieel overgaat naar het vrouwelijke geslacht, heeft geen recht op deelname aan officiële FIDE-evenementen voor vrouwen zolang de bond daarover geen definitief besluit heeft genomen. Voor die analyse trok FIDE een periode uit van maximaal twee jaar.

De procedure loopt via de nationale bond. Die moet een verzoek indienen bij FIDE, onderbouwd met documenten waaruit de juridische geslachtswijziging blijkt. De FIDE Council beslist vervolgens per geval. Zolang die beslissing uitblijft, speelt de betrokken schaker in de open categorie, die in het schaken hoe dan ook voor iedereen toegankelijk is. Er is dus geen sprake van uitsluiting van de sport zelf, wel van uitsluiting van een specifieke categorie binnen die sport.

De regeling raakt ook de titels, en dat is in het schaken geen detail. Schaaktitels zijn levenslang: wie eenmaal grootmeester is, blijft dat, ook als de rating later daalt. FIDE bepaalde dat titels die in de open categorie zijn behaald hun geldigheid behouden wanneer een speler juridisch vrouw wordt. Omgekeerd worden vrouwentitels zoals WGM en WIM ingetrokken wanneer een speelster juridisch man wordt, met de mogelijkheid ze te herstellen als die registratie weer wordt teruggedraaid. De wijziging wordt bovendien bijgehouden in de FIDE-database.

Waarom een denksport uberhaupt een vrouwencategorie kent

Het eerste dat opvalt aan de discussie over het FIDE-beleid is dat het gebruikelijke argument ontbreekt. In het zwembad, op de atletiekbaan en op het rugbyveld draait alles om spiermassa, lengte, hartvolume en explosiviteit, eigenschappen waarover je kunt meten en twisten. Aan het bord telt geen van die dingen mee. Toch bestaat de vrouwencategorie in het schaken al decennia, en vrijwel niemand die het spel kent stelt serieus voor haar af te schaffen.

De reden is een andere dan in de fysieke sport. In het schaken is de hoofdcategorie open: vrouwen mogen altijd meedoen aan gewone toernooien en aan het algemene wereldkampioenschap. De vrouwencategorie is een aanvulling, geen beperking. Ze bestaat om de deelname van meisjes en vrouwen te vergroten in een spel waarin ze zwaar in de minderheid zijn, om rolmodellen zichtbaar te maken en om een omgeving te bieden waarin beginnende speelsters niet meteen verdwijnen in een overweldigend mannelijk veld. Aparte titels horen daarbij: voor de titel grootmeester is ongeveer 2500 ratingpunten nodig, voor de vrouwelijke variant WGM ongeveer 2300.

Dat die opzet werkt en tegelijk omstreden is, bewijst Judit Polgar. De Hongaarse weigerde haar hele carriere aan vrouwentoernooien mee te doen, speelde uitsluitend in de open categorie en klom tot de achtste plaats op de wereldranglijst, nog altijd de hoogste notering ooit voor een vrouw. Haar loopbaan laat zien dat de vrouwencategorie geen plafond hoeft te zijn. Ze laat ook zien hoe uitzonderlijk het is dat een speelster zo ver komt.

De deelnamekloof in cijfers

Van alle spelers met een FIDE-rating is ruwweg een op de tien een vrouw. In de top honderd van de wereldranglijst staat doorgaans geen enkele vrouw, met Hou Yifan als de speelster die het dichtst in de buurt kwam. Die verhouding is de historische reden dat het schaken ooit een aparte categorie inrichtte, en ze is sindsdien maar langzaam veranderd.

Wetenschappelijk onderzoek wijst erop dat het verschil aan de top vooral samenhangt met die scheve deelname. Bilalic en collega s berekenden in 2009 in Proceedings of the Royal Society B dat ongeveer 96 procent van het prestatieverschil tussen de beste mannen en de beste vrouwen in het Duitse schaakbestand verklaard kan worden uit het simpele feit dat er veel meer mannen spelen: uit een grotere groep komen nu eenmaal extremere uitschieters. Chabris en Glickman analyseerden in 2006 in Psychological Science een cohort van honderdduizenden Amerikaanse wedstrijdschakers en vonden dat jongens en meisjes met vergelijkbare ratings beginnen, maar dat meisjes veel vaker afhaken.

Die twee bevindingen samen vormen precies de rechtvaardiging van de vrouwencategorie in het schaken. Niet omdat vrouwen minder goed zouden kunnen schaken, maar omdat instroom en behoud van speelsters beleidsmatig aandacht vragen. Een categorie die daarvoor is opgezet, moet vervolgens ook een grens hebben. Zonder definitie van wie erin hoort, verliest ze haar functie.

Wat het besluit in de praktijk betekent

In de praktijk raakt de regeling weinig spelers rechtstreeks. Het aantal openlijk transgender schakers dat op internationaal niveau meedoet is klein. De regels werken vooral door in de kwalificatiecyclus voor het wereldkampioenschap voor vrouwen en in de continentale kampioenschappen die daaraan gekoppeld zijn, omdat die onder FIDE-reglementen vallen.

Nationale bonden houden een eigen bevoegdheid voor hun binnenlandse competities. Daardoor kan iemand in eigen land wel aan een vrouwentoernooi meedoen en aan een FIDE-evenement niet. Dat is geen schaakspecifiek probleem: in vrijwel elke sport lopen internationale reglementen en nationaal beleid uiteen, zoals ook zichtbaar is in het beleid van de Nederlandse sportbonden. Omdat FIDE de juridische registratie als aanknopingspunt neemt, hangt de uitkomst bovendien af van de manier waarop een land de juridische geslachtswijziging heeft geregeld. In landen waar dat via een eenvoudige verklaring gaat, betekent het criterium iets anders dan in landen met een zware medische toets.

De kritiek op het besluit

De reacties waren fel. Kritiek kwam onder meer van de Franse schaakster Yosha Iglesias, zelf transgender en houder van een FIDE-titel, die de regeling discriminerend noemde. Ook in de schaakvakpers en in kranten als The Guardian klonk het verwijt dat FIDE een probleem oploste dat er niet was: zonder fysiek voordeel zou er geen enkele reden zijn om iemand te weren.

Een tweede bezwaar richtte zich op de vorm. FIDE koos ervoor eerst uit te sluiten en daarna te onderzoeken, met een analysetermijn van maximaal twee jaar. Wie in die periode wilde spelen, had geen route. Voor een bond die zegt zorgvuldig te willen zijn, is die volgorde omgekeerd aan wat je zou verwachten.

De verdediging van het besluit is even simpel als ongemakkelijk. Een categorie die is ingericht om een specifieke groep ruimte te geven, kan niet zonder criterium bestaan. FIDE werd door concrete aanvragen gedwongen dat criterium op papier te zetten, en koos ervoor de vraag voorlopig gesloten te houden in plaats van per toernooi te improviseren. Dat is de kern van het ongemak: elke bond die de vrouwencategorie serieus neemt, moet vroeg of laat opschrijven wie daarin thuishoort.

Waarom het schaakvoorbeeld het sportdebat scherper maakt

Het schaken haalt daarmee een argument onderuit dat in het bredere debat vaak terugkomt, namelijk dat de discussie volledig samenvalt met fysiologie. Er zijn twee redenen waarom sport een vrouwencategorie kent. De eerste is het prestatieverschil: zonder aparte klasse zouden vrouwen op de meeste onderdelen zelden een finale halen, zoals uitgelegd in het artikel over waarom eerlijke competitie op het spel staat. De tweede is deelname: een herkenbare, beschermde ruimte trekt sporters aan die anders wegblijven.

In het zwemmen, de atletiek en het rugby gelden beide redenen tegelijk. In het schaken geldt alleen de tweede. Wie vindt dat die tweede reden op zichzelf geen categorie rechtvaardigt, moet consequent zijn en de vrouwentoernooien in het schaken afschaffen. Vrijwel niemand wil dat. Daarmee is het onderwerp niet uitsluitend een biologische kwestie, maar ook een vraag over wat een categorie is en wie haar mag definiëren.

Precies daarom is de open categorie als uitweg in het schaken minder problematisch dan elders: die bestaat er al en heet gewoon het hoofdtoernooi, met het hoogste prijzengeld en de meeste status. In fysieke sporten moet zo n categorie nog worden opgebouwd, inclusief deelnemersvelden, sponsors en aandacht.

FIDE in de rij van internationale bonden

Het besluit van augustus 2023 staat niet op zichzelf. Sinds 2020 heeft de ene na de andere internationale bond zijn reglement aangescherpt: World Rugby op grond van veiligheid, World Aquatics met een grens bij de mannelijke puberteit, World Athletics met een uitsluiting van atleten die die puberteit doormaakten, en de UCI in het wielrennen na jaren van aanpassingen. Het IOC schoof de beslissing in 2021 juist door naar de bonden met een raamwerk dat inclusie vooropstelde. Wie de verschillen naast elkaar wil zien, vindt die in het overzicht waarin het transgenderbeleid van de sportbonden wordt vergeleken.

FIDE valt in dat rijtje op omdat de bond geen fysiologisch argument kon gebruiken en toch uitkwam op een beperking. Voor wie het geheel wil overzien, verzamelt de rubriek beleid en regels de reglementen per bond, van de olympische koepel tot de afzonderlijke sporten.

Hoe het verder gaat

De aangekondigde analyse moest binnen twee jaar leiden tot een definitieve regeling. FIDE heeft daarbij grofweg drie realistische uitkomsten: de vrouwencategorie voorbehouden aan spelers die vanaf hun eerste registratie als vrouw bekendstaan, toelating na een individuele beoordeling door de Council, of volledige openstelling met alle gevolgen voor de functie van de categorie. Welke kant het definitief opgaat, is nog niet in een sluitend reglement vastgelegd.

Wat het schaakvoorbeeld hoe dan ook heeft opgeleverd, is helderheid over de vraag zelf. Een bond die een vrouwencategorie in stand houdt, neemt daarmee de verplichting op zich te zeggen wie daarin thuishoort. Dat geldt in het water, op de baan en aan het bord. De argumenten verschillen per sport, de vraag is overal dezelfde.