Waarom atletes niet durven spreken over transvrouwen in de vrouwensport

Vraag een topsportster onder vier ogen naar transvrouwen in de vrouwensport en je krijgt meestal een uitgesproken mening. Vraag het met een microfoon erbij en het blijft stil. Dat atletes niet durven spreken over dit onderwerp is geen indruk maar een patroon dat terugkeert in enquetes, in consultaties van bonden en in rechtszaken. Dit artikel legt uit waar die zwijgcultuur vandaan komt, wie er wel sprak en wat het hun kostte.

Een debat waarin de hoofdrolspelers ontbreken

In vrijwel elk ander sportdebat zijn de atleten de luidste stem. Over prijzengeld, over speelschema's, over de kwaliteit van velden en over de behandeling door bonden laten sporters zich horen, individueel en via hun vakbonden. Bij de vraag of transvrouwen thuishoren in de vrouwencategorie gebeurt precies het omgekeerde. Bonden vergaderen, wetenschappers publiceren, journalisten schrijven en politici stemmen, maar de vrouwen die op de startlijn staan zeggen in het openbaar bijna niets.

Wie de hoorzittingen, rechtszaken en interviews van de afgelopen jaren naast elkaar legt, ziet steeds dezelfde kleine groep namen terugkeren. En die namen horen bijna zonder uitzondering bij vrouwen die hun loopbaan al hebben afgesloten, of die op het punt stonden dat te doen. Actieve topsportsters in de leeftijd waarin selectie, sponsoring en ranking er nog toe doen, ontbreken vrijwel volledig. Dat is geen toeval maar een voorspelbare uitkomst van de manier waarop de topsport is georganiseerd.

Die stilte wordt in beleidsstukken vaak gelezen als instemming. Als niemand klaagt, luidt de redenering, is er kennelijk geen probleem. Precies daarom is het de moeite waard om na te gaan wat er gebeurt met sporters die de stilte wel doorbreken.

Wat anonieme enquetes laten zien

Het scherpste bewijs voor de zwijgcultuur komt uit onderzoek waarin sporters hun naam niet hoeven te geven. Toen de BBC in 2022 haar jaarlijkse enquete onder Britse topsportsters uitvoerde, bleek dit onderwerp het enige waarbij een groot deel van de deelnemers alleen anoniem wilde antwoorden. Een aanzienlijk deel van de respondenten vond dat transvrouwen niet in de vrouwencategorie thuishoren, en meerdere sportsters gaven aan bang te zijn voor de reacties als hun naam eronder zou staan.

Hetzelfde patroon dook op in de consultaties die bonden zelf hielden. British Cycling meldde bij de presentatie van het nieuwe beleid in mei 2023 dat renners in het voortraject om anonimiteit hadden gevraagd, omdat zij vreesden voor persoonlijke gevolgen. World Rugby verwees in de toelichting op zijn richtlijnen uit oktober 2020 eveneens naar zorgen van speelsters die niet in het openbaar waren geuit. Wat sporters in vertrouwelijke setting zeggen, wijkt dus systematisch af van wat zij in het openbaar zeggen. Meer over die uitkomsten staat in het artikel over wat atletes zelf van het beleid vinden.

De prijs van spreken: het voorbeeld Navratilova

Wie wil weten waarom actieve sporters zwijgen, hoeft alleen te kijken naar wat er gebeurde met de bekendste vrouw die het niet deed. Martina Navratilova, achttienvoudig grandslamwinnares en jarenlang een van de meest zichtbare homorechtenactivisten in de sport, schreef in februari 2019 een opiniestuk in The Sunday Times waarin zij deelname van transvrouwen aan de vrouwencategorie oneerlijk noemde. Binnen enkele dagen werd zij door de Amerikaanse organisatie Athlete Ally uit haar ambassadeursrol gezet en publiekelijk als transfoob weggezet.

Navratilova kon dat hebben. Haar carriere lag decennia achter haar, haar reputatie in de sport stond vast en haar inkomen hing niet aan een bondscontract. Voor een twintigjarige atlete met een beurs, een selectieplek en een beginnende sponsorportefeuille is dezelfde stap veel duurder. De boodschap die van de zaak uitging was onmiskenbaar: wie dit standpunt inneemt, verliest posities die anderen jaren kosten om op te bouwen.

De Britse oud-zwemster Sharron Davies, olympisch zilverenmedaillewinnares uit 1980, maakte hetzelfde mee toen zij in datzelfde jaar het onderwerp aansneed bij de BBC. Zij heeft sindsdien herhaaldelijk gezegd dat zij privaat berichten krijgt van actieve sportsters die haar steunen maar zelf niets durven te zeggen. In 2023 publiceerde zij samen met journalist Craig Lord het boek Unfair Play over precies dit thema.

Sponsorcontracten en imagoclausules

De financiele kant van de zwijgcultuur is concreet. Sponsorcontracten in de topsport bevatten vrijwel altijd een clausule die de sporter verbiedt zich zo te uiten dat het merk in diskrediet wordt gebracht. Zulke bepalingen zijn bewust ruim geformuleerd, en wat eronder valt bepaalt in de praktijk de sponsor. Een standpunt dat door belangenorganisaties als discriminerend wordt bestempeld, valt daar zonder veel moeite onder.

Dat blijft niet theoretisch. De Amerikaanse skateboardster Taylor Silverman schreef in 2022 openbaar over een wedstrijd waarin zij achter een transgender deelnemer eindigde, en constateerde daarna dat sponsors en organisatoren afstand hielden. De Amerikaanse oud-wielrenster Inga Thompson heeft publiekelijk verklaard dat haar steun voor een beschermde vrouwencategorie haar een sponsorrelatie kostte. In een bedrijfstak waarin een middenmoter in een olympische sport het van een handvol contracten moet hebben, is een enkel verbroken contract genoeg om het rekensommetje te maken.

Daarbij komt dat sponsors zelden ruzie zoeken. Ze hoeven een atlete niet te ontslaan om haar te straffen; het volstaat om een aflopend contract niet te verlengen. Zo'n beslissing is nooit aanvechtbaar en nooit zichtbaar, wat het effect op andere sporters juist vergroot.

Selectie, coaches en de afhankelijkheid van jonge sporters

Nog zwaarder weegt de afhankelijkheid van selectiebeslissingen. Wie in een nationale selectie zit, is voor startbewijzen, trainingsfaciliteiten en toegang tot toernooien overgeleverd aan een klein aantal bondsfunctionarissen. Er hoeft geen enkele officiele sanctie te bestaan om een sporter te laten zwijgen; de mogelijkheid dat een selectiegesprek anders verloopt is voldoende.

In de Amerikaanse schoolsport is dat mechanisme goed gedocumenteerd. De scholieren die in februari 2020 de zaak Soule tegen de Connecticut-schoolsportfederatie aanspanden, hebben verklaard dat volwassenen in hun omgeving hun hadden aangeraden hun mond te houden, omdat klagen hun kansen op een universiteitsbeurs zou schaden. Zwemster Riley Gaines, die in maart 2022 op de NCAA-kampioenschappen uitkwam, heeft in getuigenverklaringen beschreven hoe deelnemers werd voorgehouden dat zij vooral geen ophef moesten maken. Haar verhaal staat uitgebreider in het artikel over de zaak Riley Gaines.

Bij minderjarige sporters komt daar de positie van ouders bij. Wie een klacht indient over het beleid van een schoolcompetitie, doet dat als ouder van een herkenbaar kind in een kleine gemeenschap. De sociale kosten daarvan landen niet alleen bij de atlete maar bij het hele gezin.

Wie wel sprak, en wanneer

De lijst van sportvrouwen die zich openlijk hebben uitgesproken is kort en heeft een duidelijk kenmerk. Sharron Davies stopte in 1994 met zwemmen. Martina Navratilova speelde haar laatste enkelfinale in de jaren tachtig. Nancy Hogshead, olympisch zwemkampioene van 1984 en later jurist, voert haar pleidooien vanuit een juridische praktijk. Marathonloopster Paula Radcliffe en de Britse olympiere Mara Yamauchi spraken zich pas na hun loopbaan uit.

De uitzonderingen bevestigen de regel. Riley Gaines sprak zich uit in haar laatste NCAA-seizoen, toen haar zwemloopbaan feitelijk voorbij was. De volleybalsters van San Jose State die zich in 2024 in de rechtszaal roerden, deden dat toen hun seizoen al onder een vergrootglas lag; de gebeurtenissen rond dat team zijn beschreven in het artikel over het volleybalseizoen van San Jose State. Vrijwel niemand doet het halverwege een carriere die nog jaren moet duren.

Wat de stilte met het beleid doet

De gevolgen van de zwijgcultuur zijn niet alleen persoonlijk. Toen het Internationaal Olympisch Comite in 2021 zijn inclusieve raamwerk presenteerde, kon het zich baseren op een publieke discussie waarin de betrokken sportsters nauwelijks hoorbaar waren. Bonden die geen klachten ontvangen, concluderen dat er geen probleem is. Zo ontstaat een beleidscyclus waarin de groep die de gevolgen draagt structureel ondervertegenwoordigd is in de besluitvorming.

Pas toen bonden actief en onder anonimiteit gingen consulteren, veranderde het beeld. World Rugby kwam in oktober 2020 tot een ander besluit dan het IOC, World Aquatics volgde in juni 2022 en British Cycling in mei 2023. In alle drie de gevallen speelde vertrouwelijke input van sporters een rol. Voor het bredere maatschappelijke effect van dit soort beleid is de zustersite over de maatschappelijke gevolgen van genderbeleid een nuttige aanvulling.

Wat er sinds 2022 is veranderd

Sinds het NCAA-zwemseizoen van 2022 is de drempel om iets te zeggen aantoonbaar lager geworden. Waar een uitgesproken standpunt in 2019 nog een geisoleerde positie opleverde, is het inmiddels het beleid van meerdere grote bonden en van een groot deel van de publieke opinie. Hoe die publieke steun eruitziet, staat in het overzicht van peilingen over de vrouwencategorie.

Toch is het probleem daarmee niet opgelost, alleen verschoven. In landen en sporten waar het beleid nog inclusief is, geldt onverkort dezelfde rekensom. En een atlete die haar mening in 2019 voor zich hield, kan daar achteraf zelden alsnog krediet voor krijgen. De vraag welke stemmen ontbraken toen het beleid werd gemaakt, blijft dus relevant bij elke evaluatie.

Hoe het gesprek normaal kan worden

Er zijn concrete maatregelen die de drempel verlagen. Bonden kunnen hun leden consulteren met een gegarandeerd anonieme enquete in plaats van via open bijeenkomsten. Ze kunnen vastleggen dat het uiten van een standpunt over een reglement geen tuchtrechtelijke gevolgen heeft. Ze kunnen een onafhankelijke vertrouwenspersoon aanwijzen bij wie sporters bezwaren kunnen melden zonder dat die bij hun selectiecommissie belanden.

• Anonieme consultatie als standaard bij elke beleidswijziging die de vrouwencategorie raakt.
• Geen imagoclausules in bonds- of sponsorcontracten die een mening over het reglement strafbaar maken.
• Een meldpunt buiten de selectielijn, zodat bezwaren niet bij de eigen coach terechtkomen.
• Publicatie van de uitkomsten van consultaties, ook wanneer die het bestaande beleid tegenspreken.

Zolang die waarborgen ontbreken, blijft het debat gevoerd worden door iedereen behalve de vrouwen die het aangaat. Meer achtergrond bij het bredere vraagstuk staat op de themapagina over eerlijke competitie in de vrouwensport, en het uitgangspunt van het hele debat is uitgewerkt in het overzichtsartikel over transvrouwen in de vrouwensport.